KELİME ÜRETMEDE BAKIŞ AÇISI

Eklenme Tarihi: 10.01.2018 13:45:25 - Güncellenme Tarihi: 29.02.2020 02:42:09

İlk gençlik yıllarımız, yani 1970?ler,  dil tartışmalarıyla geçti. Bizden önce de çok konuşulmuş dil meselesi. Çünkü 1932?de başlayan ?arı Türkçe/öz Türkçe?  dayatması, uzun uzun tartışılmış ve bizim ilk gençlik dönemimizde, gazete, dergi ve televizyonun daha da yaygınlaşmasıyla yoğun bir çekişme ortamına girilmiştir.

Vaktiyle birkaç yazımda da söyledim? Ben dilde ?medeniyet dili? anlayışına inanırım ve bunu savunurum. Medeniyetler korkak değildirler ve iletişime geçtikleri her kültürden bir şeyler alırlar ve bir şeyler verirler. Alınıp verilen şeylerden biri de kelimedir. Çünkü kelimelerin ifade ettikleri kavramlar, o kavramı keşfeden kültür ve medeniyetlerin özgün ?îmâli?dir. Önce kavram keşfedilir ve buna bir isim bulunur. Kültür ve medeniyetler, objeye soru sorup kavramları keşfetmiyorsa, kelime de üretemezler. Mesela çok kullandığımız halde, Türkçe?de adı olmayan bir madde var: korniş sonlarına takılan vidalı sıkıştırıcı. İngilizce?de buna ?stoper? deniyor. (Bence futboldaki ?stoper? de aynı kelime olduğu için, yanlış bir türetme). Kornişli perde olan her evde, perdenin kornişten çıkmasını engellemek için bu sıkıştırıcı veya durdurucu var. Var da? Perdecilere gittiğinizde bu parçayı isterken hangi kelimeyi kullanıyorsunuz? Ne yazık ki, bir kelime kullanamıyorsunuz.

Yukarıdaki örnekte kavram ?perdenin kornişten çıkmasını engellemek?tir. İngilizler bu kavrama kısaca ?stoper? derken, biz Türkler hiçbir şey diyemiyoruz. Çünkü o kavramı biz bulmadık.

Türkçe?ye yeni giren bu tür örnekleri arttırabiliriz.

Günlük hayatımıza yeni giren bir aletle ilgili adlandırmayı, vaktiyle, tabiri caizse bir anketle yapmaya çalışmıştım.

?DIŞ BELLEK? ADLANDIRMAMIZ

1998 falandı galiba. Bugün yaygın olarak ?flash disk? olarak adlandırılan bilgisayar parçası yeni yeni girmeye başlamıştı piyasaya. Bir tane aldım. Kapağı yeşilimsi ve şeffaf, gövdesi gri idi. 70 kişilik sınıfta ?flash disk?i sınıfa gösterdim ve ne olduğunu sordum. Kızlar ?ruj? dedi, erkeklerse ?çakmak??

İkisinin de yanlış olduğunu söyledin ve ne işe yaradığını tarif ettim: ?Bilgisayara takılır ve bilgisayardaki yazılar ve fotoğraflar CD veya diskete yüklenir gibi (O zamanlar CD ve disket yaygındı.) buna yüklenir. Cebinize veya çantanıza koyarsınız; bir başka bilgisayara da takabilirsiniz? Büyüklüğü işte şu? Buna ne ada verelim??

O zamanlar, küçüklüğünü belirtmek üzere İngilizce ?tiny disk? deniyordu. Ben bunu öğrencilerime söylemeden, yaptığım tarife göre adlandırılmasını tartıştık. Herkes bir başka açıdan görüp ona göre adlandırıyordu. Kimisi küçüklüğüne istinaden ?küçük bellek-mini bellek? diyordu; kimisi taşınabildiği için (o zamanlar sabit masa bilgisayarları vardı; diz üstü bilgisayarlar daha yaygınlaşmamıştı.) ?seyyar bellek? diyordu; kimisi de bilgisayarın dışındaki bir bellek olduğu için ?dış bellek? diyordu? Tartıştık ve çoğunluk ?bilgisayara dıştan takma özelliği?nden dolayı ?dış bellek?te karar kıldı. Ben o günden beri hep ?dış bellek? derim. Tek kelime ile ifade edemedik ama gene de ?dışta olması? yönüyle ifade eden bir adlandırma yapabilmiştik.

Kelimelerin ortaya çıkışının çoğunda böyle bir yol izlenir? Ne işe yaradığı, muhtevasında ne olduğu, nerede olduğu, şekli, rengi, bulunduğu yer? Pek çok adlandırma şekilleri vardır. Bir ad verirken bakış açınız belirler kelimeyi. ?Dış bellek? örneğinde, adlandırma yapılırken parçanın nerede olduğu göz önünde bulundurulmuştur.

?YER YAĞI, YER GAZI? KONUSU

Hatırlarsınız, geçen aylarda bir ?yer gazı, yer yağı? meselesi de çıkmıştı. Bugün ?doğal gaz? dediğimiz gaz, ?yerden çıkan gaz? şeklinde görüldüğü için; yani çıkış yerine istinaden adlandırılmış olmaktadır. TDK Başkanı Prof. Dr. Mustafa Kaçalin?e bu iki kelimeyi sordum. O da İbn Mühenna Lugati?nde bugün ?petrol? (Eskiden ?neft? derdik ve bazı Türk lehçelerinde hâlâ ?neft? denir.) dediğimiz yakıt için ?yer yağı? dendiğini söyledi. Atalarımız doğru düşünmüşler? ?Neft? veya ?petrol? bizim için bir şey ifade etmez ama ?yerden çıkan yağ? bir şey ifade eder. Sayın başkan, bu adlandırmadaki mantık çerçevesine ?yer gazı? da denebileceğini söylemiş. Yani mantığı ve sistemi izah ederken bir örnek vermiş. Yoksa ?İlla da bunları kullanalım!...? dayatması yok.

Lafı fazla uzattık?

Kelime üretirken hangi özelliğine baktığımız, adlandırmadaki bakış açımızı ve mantığımız belirler? Bunu genişletir ve topluma mâl edersek, kültürlerin kelime oluşturmadaki bakış açılarını belirlemiş oluruz. Bence dilciler ek kökle uğraşacaklarına, bu tür konularla uğraşmalılar.

http://www.enpolitik.com/kose-yazisi/1896/kelime-uretmede-bakis-acisi

Sizin Yorumunuz:

*
*

Diğer Yazılar

30.01.2020 Ankara'nın Kültür Çınarı Ahmet Ünalmış da Göçtü
11.09.2019 Diyarbakır Anaları
19.08.2019 Sosyal Medya Hepten Mi Kötü?
02.08.2019 Ergun Balcı: Bir Kaç Kuşağa Müzik Şuuru Kazandıran Kişi İdi
24.07.2019 Üniversite Sınavındaki Başarısızlığın Sebebi
25.06.2019 Tahrip Gücü Yüksek Bir Seçim: İstanbul Seçimi
12.06.2019 Güncel Siyasetin Dili ve Üslubu
27.05.2019 İstanbul?da Seçim Sonucunu Küskünler Belirleyecek
17.05.2019 ?Vatandaşlık? Kavramı Yeniden Tanımlanmalıdır
02.05.2019 Cemal Kurnaz?ın Bir Köyü Vardı
24.04.2019 31 Mart Müneccimi Şükrü Karaca
17.04.2019 Gene TÜBİTAK
13.04.2019 TÜBİTAK, başarılar, hizmetler, hezimetler?
10.04.2019 Merhamet, burada kavram olmaktan çıkar
03.04.2019 Yerel seçim sonuçlarını nasıl okumalı?
28.03.2019 Millî İradenin genetiğiyle oynamak ve ülkücüler
26.03.2019 Kendi üşüyen, insanı ısıtan adam: Muhsin Başkan
14.03.2019 Birinci Meclis?ten Cumhur İttifakı?na
27.02.2019 Yerel seçime doğru bazı tespitler
13.02.2019 Sibel Can ile kültürel mesafe alınır mı?
06.02.2019 Devlet, belediyeler ve sokak hayvanları
30.01.2019 Anneme Nurettin Soyer?in oğlunun yanında olduğumu söylemeyin, o beni Mamak İşkencehanesinde sanıyor
24.01.2019 Doçentlik konusu gittikçe karmaşıklaştı
14.01.2019 İlber Hoca, perhiz ve lahana turşusu meselesi
09.01.2019 Ceren Damar?lar ölmesin
02.01.2019 15 Temmuz epiği olarak ?Börü? filmi
26.12.2018 Müsmir yalnızlık
13.12.2018 Mesnevi?nin günümüze kadar süregelen etkileri
06.12.2018 Mesnevi'de 'öğretme' tekniği
29.11.2018 Kredi Yurtlar Kurumundan doğru iş
21.11.2018 Gençleri sınava değil hayata hazırlamak
07.11.2018 Gençler niye deist oluyorlar?
01.11.2018 Pedagojik formasyon konusunda doğru yol bulundu mu?
24.10.2018 Üniversiteler özgür değildir
18.10.2018 Bahattin Karakoç?
10.10.2018 Serbest öğretmenlik uygulaması niye olmasın?
04.10.2018 'City'ler "Site"ye dönüşüyor
26.09.2018 Akademik yayımlarda atıf indeksi saplantısı
20.09.2018 Petrolümüz yok ama sebze-meyvemiz var
12.09.2018 ?Gözetmensiz sınav? değil, sınavsız eğitim
05.09.2018 Doğumunun yüzüncü yılında Tarık Buğra
29.08.2018 Patiler ve şehir vahşeti
14.08.2018 Dolar terörü ve iki fıkra
08.08.2018 Dolar terörü
01.08.2018 Doçentlik meselesi yılan hikayesine mi döndü?
26.07.2018 Lozan'ın gizli maddeleri neydi?
18.07.2018 15 Temmuz anmaları
11.07.2018 Rektör atama şekli değişti
04.07.2018 Medeniyet öldürmek değil, yaşatmaktır
02.07.2018 Yeni Türkiye'nin ufku, üslubu ve Süleyman Soylu
28.06.2018 24 Haziran ve sonrası
21.06.2018 İYİ Parti ülkücülerin HDP?si mi?
18.06.2018 24 Haziran yolundaki taşlar temizlenmedi
16.06.2018 Huzurun kıymetini bilin ey Kürtler!...
13.06.2018 Kahvehane?den Kafe?ye Kıraathane arakesiti
02.06.2018 Yeni şehir anlayışı, 'Millet Bahçeleri' ve çocuk oyunları alanları
22.05.2018 Tayyip Bey bayram sabahı Süleymaniye'de o şiiri okumalı
17.05.2018 Susmak zor, yazsan dinleyen yok
10.05.2018 Yetik Ozan?ı Manisa?da konuştuk
02.05.2018 Sadece üniversiteler bölünmesin, YÖK de bölünsün
25.04.2018 24 Haziran şokları
18.04.2018 Erdoğan?ın ipi Bahçeli?ye mi çektirilecek?
11.04.2018 Üniversitelerin gazı Eskişehir'de patladı
04.04.2018 Mizah niye yok?
28.03.2018 Karacaoğlan ve Deli Boran?ın şiirlerinde Münbiç
22.03.2018 Rektörlerin aşırı gücü ve araştırma görevlisi atamaları
18.03.2018 On Sekiz Mart Bin Dokuz Yüz On Beş
14.03.2018 Güncelleme mi, resetlememi, format atma mı?
07.03.2018 Ahmet Yenilmez'den Abdülhamit Tiyatrosu
28.02.2018 Cumhur ittifakı
23.02.2018 Sayın Cumhurbaşkanım, ?bir şeyi? değil, çok şeyi eksik bıraktık
14.02.2018 Cemil Meriç'in Afrin şiiri
03.02.2018 Afrin ve Civarı, İstanbul'dan Daha Fazla Türk Yurdudur
29.01.2018 AFRİN VE CİVARI NE KADAR ?YABANCI??
23.01.2018 Afrin Harekâtının üç kelimelik özeti: Kızılelma, beklemesinler, okul
17.01.2018 YARDIMCI DOÇENTLİK VE DOÇENTLİK MEVZULARI
10.01.2018 KELİME ÜRETMEDE BAKIŞ AÇISI
02.01.2018 HÜSAMETTİN ARSLAN DA GÖÇTÜ
27.12.2017 HANİ OHAL?İ ?KENDİMİZE? İLAN ETMİŞTİK?
20.12.2017 FETÖSELLİ DEVLET KAPILARI
13.12.2017 AH KUDÜS!
06.12.2017 AHMET NURİ AĞABEY
29.11.2017 NATO, TERÖR ÖRGÜTLERİYLE SALDIRIYOR
22.11.2017 KÜLTÜRDE NEREYE DOĞRU?
14.11.2017 AH ŞU PEDAGOJİK FORMASYON!...
08.11.2017 AYLA
01.11.2017 GÖREVDEN ALMALARIN SİYASÎ SONUCU
25.10.2017 O TÜRKÜYÜ SÖYLETMEYECEKTİNİZ SAYIN CUMHURBAŞKANIM!...
18.10.2017 FETÖCÜLERİN KİRLETTİĞİ KELİMELER
10.10.2017 ABD, VİZE, RUS UÇAĞI VE SAİRELİ GÜNDEM
30.09.2017 ?SALDIM ÇAYIRA ÜNİVERSİTESİ?NDEN ?ARAŞTIRMA ÜNİVERSİTELERİ?NE
26.09.2017 KUZEY IRAK, KERKÜK, MUSUL, ERBİL?
19.09.2017 AAAH AH!... FETÖ İLE MÜCADELEDE BİZİ DİNLEMEDİLER!
18.09.2017 DOĞRU? BİZİM ZAMANIMIZDA TEOG YOKTU
13.09.2017 0SMANLIDA OKUMA-YAZMA ORANI MESELESİ
07.09.2017 MUHALİF MHP?LİLERİN DURUMU
31.08.2017 MALAZGİRT ZAFERİ KUTLAMALARI VE TAYYİP BEY?İN OKUDUĞU ŞİİRLER
26.08.2017 KUZEY IRAK VE KUZEY SURİYE?NİN İÇ POLİTİKAYA ETKİSİ
23.08.2017 RACON MESELESİ VE ?İSLAMCILAR? ARASI KAVGA
12.08.2017 METAL YORGUNLUKTAN MENTAL YORGUNLUĞA ÜNİVERSİTELER
07.08.2017 DOĞUBEYAZIT?TA 3 GÜZEL GÜN
03.08.2017 GENE YARDIMCI DOÇENTLİK MESELESİ
30.07.2017 YARDIMCI DOÇENTLER MESELESİ
26.07.2017 FETÖ ZEHİRLENMESİ VEYA FETÖNAZİ
21.07.2017 15 TEMMUZ HATIRA PARASI VE ATATÜRK
17.07.2017 15 TEMMUZ VE ?EPPUR Sİ MUOVE? (DÜNYA GENE DE DÖNÜYOR)
12.07.2017 MHP TABANI CHP?YE KAYIYOR
06.07.2017 TECÂHÜL-İ ÂRİF?TEN TECÂVÜZ-İ ÂRİF?E AHMET ALTAN?IN SAVUNMASI
06.07.2017 TECÂHÜL-İ ÂRİF?TEN TECÂVÜZ-İ ÂRİF?E AHMET ALTAN?IN SAVUNMASI
28.06.2017 ?PORNO İDDİANÂME?Yİ, AHMET ALTAN?IN RETORİK ŞEHVETLE SAVUNMASI
21.06.2017 DİL KONUSUNDA SAYIN CUMHURBAŞKANIMIZA AÇIK MEKTUP
14.06.2017 AH ALYAZMALI AYBÜKE AH!...
07.06.2017 DİYANET?E SALDIRI VE CEHALET ÖRNEKLERİ
31.05.2017 FETÖ İLE MÜCADELEDE ZAAFLAR VAR
27.05.2017 ADNAN MENDERES ÜNİVERSİTESİNDE DARBELERİ KONUŞMAK
24.05.2017 ?DÂVÂ DELİSİ KERİM?İN YAŞAYAN ŞEKLİ: AKİF EMRE
17.05.2017 DEMEK Kİ TRENDE SEMPOZYUM YAPMANIN FARKI VARMIŞ
10.05.2017 TRENDE SEMPOZYUM OLUR MU?
03.05.2017 YENİ TÜRKİYE İÇİN YENİ SİSTEM
25.04.2017 KARAMANOĞLU MEHMETBEY ÜNİVERSİTESİ?NDE LÂLEYİ KONUŞMAK
19.04.2017 LOZAN BİTTİ
12.04.2017 REFERANDUMUN MUHATABI DÜNYADIR
04.04.2017 18 MADDE KİMİN UMURUNDA?
29.03.2017 REFERANDUM VE MHP
22.03.2017 AĞIR ÇEKİM FİLM GİBİ REFERANDUM KAMPANYASI
15.03.2017 POPÜLİST CUMHURİYET?TEN DEMOKRATİST CUMHURİYETE
11.03.2017 ÜNİVERSİTELERDEKİ FETÖCÜLERİN KÖKLERİ NASIL KAZINIR?
08.03.2017 TSK 35. MADDE DEĞİŞTİ DE NE OLDU?
01.03.2017 REFERANDUM DÖNEMİ VE SİYASî ÜSLUP SORUNU
22.02.2017 TERÖRİST DARBECİLERİ YARGILAMA SÜRECİ
14.02.2017 REFERANDUMDA GRİ OLMAZ
08.02.2017 REFERANDUMDA PROPAGANDA DİLİ
04.02.2017 ÜNİVERSİTELER REFERANDUM?UN NERESİNDE?
01.02.2017 KESMEZ AMA ?EVET?
25.01.2017 KUR?AN PEDAGOJİSİ
18.01.2017 APIRSANIZ DA KÖPÜRSENİZ DE ANAYASA DE-Ğİ-ŞE-CEEEK!...
11.01.2017 ANAYASA MECLİS SAVAŞI VE FETÖ TEHLİKESİ
04.01.2017 TERÖRÜN ÇOKLU BOYUTU
28.12.2016 SINIR ÖTESİ TAHKİMAT
24.12.2016 BİZ PKK?YA ÇAKIYORUZ, CEVAP ODA TV?DEN GELİYOR
21.12.2016 SEN MİSİN SURİYE?DE ÇÖZÜM ÜRETEN!...
14.12.2016 TERÖR, ANOMİ ve ENTROPİ
07.12.2016 'EN POLİTİK' MANİSA TOPLANTISI
30.11.2016 REKTÖR PAZARLAMACILARI TÜREMİŞ
23.11.2016 ABD SİYASETİ
16.11.2016 MHP VE MİLLÎ MUHALEFET
13.11.2016 ?İLTİSAK? NE DEMEKTİR?
09.11.2016 REKTÖR ATAMALARINA TEKPİ VAR MI?
05.11.2016 MECİDİ LİRİK ŞİİRE DEVAM EDİYOR
02.11.2016 BONCUKÇULAR ÜZÜLSÜN; REKTÖRLÜK SEÇİMLERİ KALKTI
26.10.2016 ÜNİVERSİTELER MİLLÎ İRADEYİ PAYLAŞIR MI?
18.10.2016 REİS ÜNİVERSİTE İŞÂRET FİŞEĞİNİ ATTI
12.10.2016 ON MUHARREM
06.10.2016 FETÖNÜN OKULLARINDA İLLEGALİTE-III
01.10.2016 FETÖNÜN OKULLARINDA İLLEGALİTE-II
28.09.2016 FETÖNÜN OKULLARINDA İLLEGALİTE-I
21.09.2016 ?IŞIKLAR İÇİNDE YATSIN? CÜMLESİNİN SOSYO-LİNGUİSTİK ANALİZİ
14.09.2016 TÜRK SİYASETİNİN 50 GÜN ÖNÜNDEYİM
07.09.2016 FETÖCÜ TAKTİKLERİ
03.09.2016 FETÖCÜLER, 15 TEMMUZ?DA BAŞARAMADI AMA 16 TEMMUZ?DA BAŞARDILAR
31.08.2016 TUNCELİ?DE FETÖCÜ YOK DA NE VAR?
24.08.2016 FETÖCÜLÜKLE MÜCADELE DEJENERE Mİ OLUYOR?
10.08.2016 2 DENİZ 1 KARA HAYVANI
06.08.2016 ?CEMAAT?TEN ?FETÖ?YE
03.08.2016 İKİNCİ ETAP MI?
30.07.2016 GAZİ MECLİS NEYLE MEŞGUL?
28.07.2016 15 TEMMUZ GECESİ NE OLDU?
27.07.2016 15 TEMMUZ GECESİ NE OLDU?
20.07.2016 TERÖRİST DARBE
13.07.2016 REKTÖRLÜK SEÇİMLERİ
29.06.2016 MHP?NİN GENETİĞİ İLE OYNANMIŞ
22.06.2016 ?KİTSCH? DİNDARLIK, MÜZİK VE ITRÎ
15.06.2016 BEŞERÎ HASLETLER TÜRKÜLERDE KALINCA
08.06.2016 BİSMİLLAH